Ehmedê Xani’nin bir çok yönü tartışıldı,tartışılmaya da devam edilmektedir.Milliyetçi,filozof,eğitimci,dini ve bir çok yönü farklı bakışlarla tartışıldı.Tüm bu tartışmaların merkezinde yer alan insan var.İlk kez Xani tartışmalarında , insani yönünü tartışıyoruz.

Ehmedê Xani düşüncelerini 300 yıl önceki duruma göre değerlendirdiğimizde ,Xani’nin nasıl bilge ve dahi olduğu ortaya çıkıyor.Onu 17.asrın ortamında düşünüp değerlendirmek gerekir.Xani doğduğu yerin ,aile ortamının yaşadığı zamanın ve coğrafyasının sosyal,idare,siyasi ve dini olgularını çok iyi algılamıştır.Bunları esas alarak mevcut durumun analizini yapmıştır.Tüm sosyal olayları derinden irdelemiş,sebepleri aramış,çareleri denemiş,çözümü bulmaya çalışmıştır.Doğal olarak bu süreç Xani’nin insan psikolojisi üzerinde etki etmemesi düşünülemezdi. Dört bir yandan kuşatılmış olan kişiyi çözerek tarihi, tarihi çözümleyerek de kişiyi çözme yöntemi, yani özelden genele ve genelden özele çözümleme yöntemi, Xani ile daha da anlaşılır kılınmıştır.
“Her ot kendi kökü üzerinde yeşeriyor” ve Hazineler kaybolduğu yerde aranır cümlelerinde hareket edecek olursak, Ehmedê Xani insanı çözmeye çalışırken,toplumu, an’ı çözmeye çalışırken de tarihi çözmeye çalışmaktadır.Birey sorununu çok iyi muazzam derecede incelemiş,çözmüş.Bu da Xani’nin farklılığını ve çıkış yapmasını sağlamıştır.

Hiçbir şey yoktan var olmaz.Xani’nin insana yönelmesinde,okuma ve gezme(İslam ve Antik Yunan felsefesi) yanında anadan doğma bazı şeyler vardır.Kürt toplumunun kökleri Xani üzerinde çok etkisi olmuştur.
Xani’nin düşünce köklerinin bir ucu Mezopotamya’ya,diğeri Antik Grek’e dayanır.İnanç ve aklın uyumu güzelliği,doğruluğu esas alır.Kürt toplumsal yaşamında bazı olaylar Xani’yi tereddütsüz etkilemiştir.Düşüncelerinin şekillenmesinde olumlu katkıları olduğunu belirtmeliyiz.Xani’nin yaşamında Kasrı Şirin anlaşması(1639) ve Bitlis Beyliğinin (1656)dağılması çok etkili olmuştur.Kasrı Şirin anlaşması Xani’nin doğumundan 12 yıl önce oluyor ve sınırların değişikliği gerçekleşiyor.Bitlis Beyliği ve Mirliği ise;kültür ve bilim merkeziydi.Bunun dağılması Xani’yi arayışlara götürdüğünü vurgulamak gerekir.Bence Xani bu olaylardan sonra şu sonuca varıyor,toplum insanı bunlarla büyük bir yıkım yaşadığını görüyor.Bu aşamadan sonraki tüm yoğunlaşması toplum insanını nasıl ayağa kaldırabilirim tarzında bir arayışla sürüyor.Kısaca Xani duygu ve düşünce olarak moral merkezinden uzaklaşan insanını ayağa kaldırmanın yol yöntemi üzerinde duruyor.Mem Alan destanındaki bazı şeylere karşı alternatif bir düşünsel sistem geliştiriyor. Örneğin;Meme Alandaki Mem safkan Kürt değildir.Kürt’te prens Arap veya Pers’ten gelecek.Kendi gerçekliğinden uzaklaşmanın,aşağılık kompleksinin,özgüvenini kaybediş hastalığı en güzel izahı bu olsa gerek.Zin gibi nazlının gönlünü ancak yabancı bir prens fethedebilir.O Kürde,Kürd insanına yakışmaz.Yahut güzellikler,zenginlikler Botan’da kalmamalı,Yemen’e,Persopolis’e,Turan’a verilmeli!.................
Xani’nin yaklaşımı bir itiraz şeklindedir.Bu yaklaşımı ret ediyor.Xani bunun yerine kendi şaheserini yazarken kendi kökleri üzerinde bir yoğunlaşma içindedir.Hazineyi başka yerde aramayı bırakmış,kaybolduğu yerde aramaya çıkmıştır.Hazineyi açığa çıkarmak için muazzam bir yoğunlaşma içindedir.Şaheseri Mem u Zin’de tek gereksiz bir söz ve cümleye rastlayamıyoruz.Kendi insanına verdiği önemi daha iyi anlamak için kitabın başlarına gitmekte fayda var.MEM U ZİN Kitabının önsüzü Allah’tır.Allah da yarattığı kainatı bir kitap gibi düşünürsek ,önsüzü insan’dır.”O’na saygı gösterin “diyor.Aşkın doğuş ufku;Allah’tır.Kalem gibi nakışlayan insan’dır.Anahtar sözcük:Aşk’tır.Allah bir kumaş ise, İnsan onun bir parçasıdır diye düşünebiliriz.İnsan kutsal bir varlıktır.Ona saygı Allah’a sayıdır.Haklarını gasp etmek,düşüncelerini hapsetmek ilahı yok saymakla eşanlamlıdır.Dolaysıyla insanın kendi doğuştan gelen haklarıyla anlamlı bir yaşamın sahibi olacağını vurgulamaktadır.Bu yönde çabalarına rastlıyoruz. Temel hedefi de Memo’nun hürriyete yani Zin’e kavuşturulmasıdır.İnsanın aydınlanmasına önem vermektedir.Şu gerçek; insan aydınlıktan yana tavır alırsa yaşam alanları meşalerle,çıralarla ,güneşlerle aydınlığa kavuşur.Xani insan için o kadar derin düşüncelere sahip ki ;yakınma ve şikayet etme yerine,sorunları çözüp gelişme yaratmak anlayışını hakim kılmaya çalışmıştır.En temel özelliği bu; insan ve yaşam için muazzam bir derinlik yakalama çabası var…….
İnsan olmanın evrelerini inceleyip ,yöntem tayininde reçete ile üç sayfa belirtmiştir.İnsanın hürleşmesini önüne hedef olarak aldığı için ,insanın safhalardan geçerek başarıya ulaşacağını düşünmektedir.
 

Xani en başta birici evre olarak insanın kendisiyle tanışmasını önemsiyor.İlmen yakin safhası olarak tanımlanan bu süreçte insanın yaşamın gerçeği ve ilimle tanışmasını içeriyor.İkinci evrede ise insanın çevresiyle tanışmasını ön görüyor.Aynel yakın safhası olarak tanımlanan bu süreçte ,insanın din ile ilmin derinliklerine inmesini,üçüncü evrede ise insanın çağıyla barışık olmasını,Tanrı ile birleşmesi,hür iradeye dönüşmesini tasarlamaktadır.

İnsan aklı geliştikçe,duyguları da zenginliğe kavuşturur.Onları düzenlemek,anlamlandırmak zaman boyutunda hep sürmüştür,ve sürecektir.Olaylar belli zaman diliminde gerçekleşiyor.Zamanı üç dilimde görür Xani .Geçmiş zaman,Şimdiki zaman ,(Geçmiş zamanın iyiliklerini ve kötülüklerini içerir.),Gelecek zaman;(Daha iyi idare olması dileğiyle ,ümidi taşır.)İnsanın bu zaman diliminde hürleşmesi temel çalışması olmaktadır.

İdeallerin gerçekleşmesinde mekan ve zaman’ın önemi büyüktür.Geçmiş ve gelecek zamanın birleştiği nokta şu anki zamandır.Yani iki zaman diliminde teke dönüştürmüştür.Geçen zaman gerçektir.Gelecek zaman ümittir.İkisi arasında bağ kurabilinir. Mekanı hazırlayan zenginleştiren insan aklıdır.İnsan zevk ve duygularıdır.Böylece hak ve adalet bir araya gelecektir.Geçen zamanın tecrübeleriyle gelecek zamanın güzelliklerine hükmedebiliriz.Geleceği kuracak,insan kuşaklarıdır.”Onları eğitmek,olgunlaştırmak ve bir hedefe yönlendirmek gerekir” diyor Xani.

Xani,kendisini aşmış ve insanlığın tüm değerlerini kendinde sentezlemiş bir insan olarak hiçbir konu da yarım ve doyumsuz değildir.Sadece toplum ve insanlığın sorunlarını çözmeye çalışıyor.Bilgeliği bundandır.Devam edeceğiz…………