Ehmedê Xani eserinde daha çok insan , büyük yaşam ve anlamlı sevgiyi önümüze sermeye çalışmakta olduğunu görürüz.İnsanın toplumsal yaşamda başarılı olması için, bağımsız ve özgür bir ruhun üstünde durmuştur.Bu noktayı bir devlet sahibi olmakla eşdeğer olarak görüyor.Eserleri üzerinde düşündüğümde en temel ve çarpıcı olarak üzerinde duracağımız nokta, insanın beynini,yüreğini ve ilişkilerini aşmaya çalışmasıdır.Kendisine temel olarak esas aldığı nokta,deyim yerindeyse düğümü çözme mantığı insan üzerinde şekillendirmektedir.Kendinden uzak ,köklerinden uzaklaşan insanı aramaktadır.Çabası insanı tekrardan kendi özüyle yakınlaştırmaya ,bütünleştirmeye çalışmaktadır. 

Ehmede  Xani yaşadığı coğrafyada ,toplumda, halkı içinde kendi insani üzerinde   bir heyecan,bir çoşku ve moral  yaratmıştır.  Kürt ruhunun neden  boğulduğu,Kürt insanının neden mezara gömüldüğünü  haykırıyor. Mem u Zin nasıl mezara gömüldü? Bunların sorgulamasını yoğun bir şekilde yaşamaktadır.Bu temelde de edebiyata yöneliyor.Edebiyatı ile insanı üzerinde  yeni bir ruh yaratıyor .Moral, büyük düşünce ve gönül gücü ile yine dil gücü ile feryat figan edip, yol gösteriyor.Ve kendi döneminde insanı üzerinde öyle bir etki yaratmış ki bugün bile insanlar Xani’yi baba yeminleri ile anmaktadır.Bu anlamıyla insan üzerinde büyük bir etki yaptığını vurgulamaktadır.Herkes kendisinden bir parçayı Xani’de bulmaktadır.Xani herkesin bir parçasını ifade etmektedir. 

Sosyolojide,yani toplum biliminde  insanı değerlendirirken  mekan ve zaman kavramları kilit kavramlar olarak önümüze çıkmaktadır.İnsanı değerlendirirken de  duygu ve düşünce kavramları önümüze çıkmaktadır.İnsan, uzun bir tarihsel ve toplumsal gelişim sürecinin sonucu olarak şekillenmiş en gelişkin varlıktır. Düşünce gücü, yorumlama düzeyi, derin ruhsal, psikolojik ve duygusal yapısı ile en gelişkin olan bu varlık iyiyi kötüden, olumluyu olumsuzdan, doğruyu yanlıştan, güzeli çirkinden ayrıştıracak kadar da ‘kutsal’ bir varlıktır aynı zamanda.İşte Xani kendi eserlerinde insanın hürleşmesi üzerinde durmaktadır.Bununla daha özgür ve demokratik bir yaşamın kurulacağına olan inancını dile getirmiştir. 

Bu nokta Xani üzerinde o kadar etki yapıyor ki bir çok şeyi sorguluyor.Hatta o kadar ileri gidiyor ki Allahın iradesine şaşakaldım diyebiliyor.Neden herkese bir devlet verdi  de şu  Kürt  toplumunu devletsiz  ve sahipsiz bıraktı?diye adeta isyan etmektedir.Kendi eseri Mem u Zin’de şöyle der;     

Ben Allahın hikmetine şaşı kaldım     

Kürtler dünya devletinde    

Acep ne sebeple kalmışlar mahrum     

Hepsi birden niçin olmuşlar mahkum? 

Xani bu gerçeklik karşısında  eserinde şöyle bir açılım yapıyor.Şaşa kaldığı nedeninin çözümünü şöyle dile getirmektedir;

“Dünyaya şu soruyu sordum ben,ki bilirsin hikmetBaşlığın ne senin?Bana “himmet” dedi himmet”.Himmet kavramı ;daha çok iyiliği,güzelliği,hoşgörüyü ve sevgiyi içeriyor.İyilik;bilim,adalet,sanat,sevgi ,şefkattır.Birey olgunlaşması,aile gelişmesi,toplum ve düzen oluşmasının sihirli ilacı himmettir diyor.

Aklı sevgiyle ümide dönüştürmek,ümitle,gayret ve çaba ile hedefe varılmalı düşüncesini formülleştirmiştir.İnsanları bilenler ve bilmeyenler olarak ayırıyor.Bilenler bilmeyenleri aydınlatmalı,eğitmelidir.Bilenler ideal düzen için halkı aydınlatmalı ve bu yoğunlaşma içinde olmalıdır.

Xani:”Eğer tezim gerçekleşip hasat verirse,diğer toplumlara Kutup yıldızı  gibi yön verecektir” diyerek insan eksenli düşüncesini dile getirmektedir. Diğer bir boyut ise kadının mevcut durumudur.

Kadın yaşam gücü olmaktan çıkmış vaziyettedir.Bunun üzerinde yoğunlaşması üzerine Xani;İnsanlık sosyal biliminde  hukuk ve hürriyeti iki taze genç kız olarak simgeliyor.Bunu yapan  ilk kişi Xani’dir.Her iki özne insanoğluna estetik,güzellik ve sanat bahşeder.Yaşama derinlik ,rahatlık ve özgürlük ortamında gelişme sağlar.Kadının güç olmadığı yerde insanı açıdan yaşamsal  bir gelişme olmaz.Eserde Xani aslında bir yerde çok iyi dile getirmiştir.Santranç’ta Memo’nun akıl ve yürek olarak farklı yöne kayması ve kaybetmesi olayında kadın gerçekliği dile getirilmiştir.Xani bunu daha farklı bir içerik ve kapsamla çözüm gücünü açığa çıkarmaya çalışmaktadır.Ehmede Xani , hayatın donduğu,durduğu yerden yeniden her şeyiyle capcanlı bir şekilde yaşamaya başlamanın yolunu açmaktadır…..