Mela Mehmûd Bayazîdî (Bayazıtlı Mahmut Hoca)

HakaN

Mela Mehmûd Bayazîdî (Bayazıtlı Mahmut Hoca)

Dönemin bilginlerinden olan Mela Mehmûd Bayazîdî 1797 yılında Bayazıt ( Doğubayazıt ) şehrinde doğmuştur.Gençliğinde Medreselerde eğitim almış kuran okumuştur,Arap edebiyatı,Fars ve Türk edebiyatında kendisini geliştirmiştir.
Bilimsel çalışmalarını önce Bayazıt ( Doğubayazıt ) şehrinde tamamlamış sanradan Tebrizde çalışmalarına devam ederek Bayazıt ( Doğubayazıt ) geri dönüş yaparak medresede öğretmenlik yapmaya başlar ve bölgede halk tarafından saygı duyulan bir şahsiyet olarak tanınır.Sonradan Kürt aşiret ayaklanmalarından dolayı bayazıt’tan Erzuruma sürgün edilir ve orada hocalık yapmaya başlar.Bayazıtta sayılan sevilen biridir ve ismi medreselere ve çeşitli yerlere verilir.Osmanlı devleti tarafındanda saygı duyulan bir şahsiyettir.Osmanlı Sultanı Kürt aşiretlerinin botan ve hakkarideki direnişlerin sona ermesi için girişimlerde bulunması istenmiş bir kaç kez bazı kasideler ve tavsiyeler kendisine yollamıştır. Mela Mehmûd Bayazîdî bölgedeki Kürt aşiretlerini ikna eder olaylar biter.Sonradan Osmanlı Hükümeti tarafından Van’a sürgün edilir ve burada tutuklanarak zındana atılır Toplumda sevilen bir şahsiyet olduğu için halk tarafından çok destek bulmuştur ve Bölge halkı Mela Mehmûd Bayazîd’nin ceza almasını istememektedir bu yönde tenkinler olur 15 gün sonra serbest bırakılır. Osmanlı hükümeti tarafından sakıncalı göründüğü için Mela Mehmûd Bayazîdî’nin hayatında çok ağır ve meşakatli yıllar başlamıştır.
Rus,Osmanlı savaşında (1853-1856) kardeşini yitirir.Oğlu İran (Bazergan)a gönderilmiş,gün geçtikçe hayatı çok zorlaştırılmıştır.Bu çileli günlerinde bir bilgin ve diplomat olan Rus A. D. Jaba ile tanışır Jaba Mela Mehmûd Bayazîdî den kendisine Kürt dili ile ilgili bilimsel araştırmalarında yardımcı olmasını ister.
A. D. Jaba (1856) Mayıs ayı Erzurum’a konsolos olarak görevlendirilir,ve akademik,bilimsel çalışmalarda bulunur.Mela Mehmûd Bayazîdî 1856 yılından sonra bazı okullarda dil ve edebiyat konusunda bilimsel incelemelerde bulunur medreselerde öğretmenlik yapar Kürt dili ile ilgili anektodlar hazırlar. Mela Mehmûd Bayazîdî Bayazıt’ta çok yazar yetiştirir ve bu öğrencilerini o zamanın bilimsel akademisyenlerini yetiştiren Petersburktaki okula gönderir yetiştirilmelerini sağlar bundan dolayıdırki bazı Rus Ve Kürt bilim adamlarının adları aynı anda anılır ve eğitimde gelişmeler çok sağlanmıştır.
Mela Mehmûd Bayazîdî 1858-1859 yılında Arapça Farsça ve Kürtçe gramer çıkarır ve Kürt dilinin öğrenilmesi için 3000 kelimelik Farsça Kürtçe diyalok(sözlük) çıkarır ve Osmanlı corafyasında yaşayan Kürtlerin örf,adet gelenek ve görenekleri ve Kürt aşiretleri ile ilgili çalışmalarda bulunur ve kitap haline getirir.
A. D. Jaba Eserlerin fransızcaya çevirisini1880 yılında bitirmiştir.Bu süreç içerisinde M. M. Bayazîdî sonradan A. D. Jaba ile bir kitap yazar,kitabın konusu Kürtlerin kültürel yapısı örf,adet gelenek,görenek halk şiirleri bu kitabın çevirisi 1963 yılında Kurdzan(Kürt Bilgini) M. Rûdênkoyê tarafından yapılmıştır.
Bilinenlere göre A. D. Jaba Petersburga bu eserleri göndermesinin sebebi Mela Mehmûd Bayazîdî’nin yapmış olduğu çalışmaların sonradan devam edebilmesi için (1000) sayfa yazmıştır bu kitap (1785-1786 dan 1857-1858) e kadar var olduğu bilinmektedir.Kitabın şimdi nerede olduğu bilinmemektedir.Tahmin edilenlere göre çevirilerin yapıldığı dönemde A. D. Jaba nın arşivlerinin arasında kaldığı düşünülmektedir.Bu düşünceler çeviriyi yapan Y. Ğ. Vasîlyêvayê kitabında bu şekilde açıklamıştır.
A. D. Jaba ile Mela Mehmûd Bayazîdî beraberce (50) eser hazırlamışlardır bu koleksiyonlar 90 sene boyunca bulunamamıştır.Son elde edilen eserler 1957 de M. B. Rûdênkoyê tarafından Saltîkov-Şêdrîn de incelenmiş ve tanımlanmıştır 1961 yapılan çalışmalarda Kürt yazarlar dergahında (Leningrat) ta gün yüzüne çıkmıştır.

Çeviri: Hakan ŞİMŞEK
www.dogubayazitnet.com

.